HASTA/YARALININ
VE OLAY YERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

İlkyardımcının bilmesi gereken ve vücudu oluşturan sistemler:

Hareket sistemi:

Vücudun hareket etmesini, desteklenmesini sağlar ve koruyucu görev yapar. Hareket sistemi şu yapılardan oluşur:

 Kemikler

 Eklemler

 Kaslar

Dolaşım sistemi:

Vücut dokularının oksijen, besin, hormon, bağışıklık elemanı ve benzeri elemanları taşır ve yeniden geriye toplar. Dolaşım sistemi şu yapılardan oluşur:
 Kalp
 Kan damarları
 Kan

Sinir sistemi:

Bilinçlilik durumu, anlama, yorumlama, düşünme, algılama, hareketlerinin uyumu, dengesi ve solunum ve dolaşım sistemide dahil bütün otomatik ve istemli vucudun kontrolunu yapar ve devamlılığını sağlar. Sinir sistemi şu yapılardan oluşur:
 Beyin
 Beyincik
 Omurilik
 Omurilik soğanı

Solunum sistemi: Vücuda gerekli olan gaz alışverişi görevini yaparak hücre ve dokuların oksijenlenmesini sağlar. Solunum sistemi şu organlardan oluşur:
 Solunum yolları
 Akciğerler

Boşaltım sistemi: Kanı süzerek gerekli maddelerin vücutta tutulması, zararlı olanların atılması görevlerini yaparak vücutta iç dengeyi korur. Boşaltım sistemi şu organlardan oluşur:
 İdrar borusu
 İdrar kesesi
 İdrar kanalları
 Böbrekler

Sindirim sistemi: Ağızdan alınan besinlerin öğütülerek sindirilmesi ve kan dolaşımı vasıtasıyla vücuda dağıtılmasını sağlar. Sindirim sistemi şu organlardan oluşur:
 Dil ve dişler
 Yemek borusu
 Mide
 Safra kesesi
 Pankreas
 Bağırsaklar

Yaşam Bulguları:
 Bilinç
 Solunum
 Dolaşım
 Vücut Isısı
 Kan Basıncı

Bilinç Durumu:
Normal bir kişi kendine yöneltilen tüm uyarılara cevap verir. Bilinç düzeyi yaralanmanın ağırlığını gösterir.
 Bilinç Yerinde: Tüm uyarılara cevap var
 Derece 1. Sözlü ve gürültülü uyarılara cevap var
 Derece 2. Ağrılı uyaranlara cevap var
 Derece 3. Bütün uyaranlara karşı cevap yok

Solunum Değerlendirilir
 Solunum sıklığı
 Solunum aralıkları eşit mi
 Solunum derinliği’ ne bakılır.
Düzensiz solunum sinir sistemi zedelenmesini düşündürür.

Kişinin bir dakika içinde yaptığı nefes alma verme sayısı solunum sıklığıdır. Normali dakikada 12-20 dir.

Nabız:
Kalp atımlarının atardamara yaptığı basınca nabız denir. Normal nabız, yetişkin bir kişide, dinlenme halinde dakikada 60-100 dür.

Nabız alınabilen yerler:
 Karotis nabzı:Adem elmasının her iki yanı
 Brakial nabız: Kolun iç yüzü, dirseğin üstü
 Radial nabız: Bileğin iç yüzü,baş parmağın üst hizası
 A.dorsalis pedis nabzı:Ayak sırtının ortasında

Vücut Isısı:Vücudun dengeleme sistemleri(homeostazis) sayesinde vücut ısısı dengelenir. Vücut ısısını düzenleme merkezi beyindeki “Hipotalamus”tur; ısı, deri ve ter bezleri ile kontrol altında tutulur.
İlkyardımda vücut ısısı daima koltuk altından ölçülmelidir.
Normali 36.5 C’ dir.
Normal değerin üstünde olması yüksek ateş, altında olması düşük ateş olarak ifade edilir.
41-42 üstü ve 34.5 altı tehlikeyi işaret eder. 32.0 ve altı ölümcüldür.

Kan Basıncı:
Kalbin kasılma ve gevşeme anında damar duvarına yaptığı basınçtır.
Kalbin kanı pompalama gücünü gösterir.
Normali; 100/50(diastol) ve 140/100 mm Hg(sistol) dir.

Hasta/yaralının değerlendirilmesinin amacı nedir?
Hastalık yada yaralanmanın ciddiyetini değerlendirmek
 İlkyardım önceliklerini belirlemek
 Yapılacak ilkyardım yöntemini belirlemek
 Güvenli bir müdahale sağlamak

Hasta/yaralının ilk değerlendirilmesi:
Hasta/yaralıya sözlü uyaran yada hafifçe omzuna dokunarak “iyi misiniz?” diye sorularak bilinç durumu değerlendirmesi yapılır. Bilinç durumunun değerlendirilmesi daha sonraki aşamalar için önemlidir. Buna göre hasta/yaralının ilk değerlendirilme aşamaları şunlardır:

A. Havayolu açıklığının değerlendirilmesi:
Özellikle bilinç kaybı olanlarda dil geri kaçarak solunum
yolunu tıkayabilir yada kusmuk, yabancı cisimlerle solunum yolu tıkanabilir.
* Havanın akciğerlere ulaşabilmesi için hava yolunun açık olması gerekir.
* Hava yolu açıklığı sağlanırken hasta/yaralı baş, boyun, gövde ekseni düz olacak şekilde yatırılmalıdır.

* Bilinç kaybı belirlenmiş ise ağız içi önce göz ile daha sonra işaret parmağı yandan ağız içine sokularak bir çengel gibi kullanılarak
diğer yandan çıkartılmak suretiyle kontrol edilmeli, ardından yabancı cisim varsa bir bez aracılığı ile çıkarılmalıdır.
* Daha sonra bir el hasta/yaralının alnına konarak, diğer elin 2.-3. parmağı ile çene tutularak baş geriye doğru itilip Baş-Çene pozisyonu verilir. Bu işlemler sırasında sert hareketlerden kaçınılmalıdır.

B. Solunumun değerlendirilmesi:
İlkyardımcı, başını hasta/yaralının göğsüne bakacak şekilde
an çevirerek yüzünü hasta/yaralının ağzına yaklaştırır, Bak-Dinle-Hisset yöntemi ile solunum yapıp yapmadığını 5 saniye süre ile değerlendirir.
 Solunum hareketini gözler.
 Solunum sesini dinler.
 Yanağında hasta/yaralının nefesini hissetmeye çalışır.
Solunum yoksa derhal yapay solunuma başlanır.
İlk değerlendirme sonucu hasta/yaralının bilinci kapalı fakat solunum varsa derhal koma pozisyonuna getirerek diğer yaralılar değerlendirilir.

C. Dolaşımın Sağlanması
Kalp masajı yapılarak hayati öneme sahip organların oksijen
alması sağlanır.

Hasta/yaralının ikinci değerlendirmesi:

İlk muayene ile hasta/yaralının yaşam belirtilerinin varlığı güvence altına alındıktan sonra ilkyardımcı ikinci muayene aşamasına geçerek baştan aşağı muayene yapar. İkinci değerlendirme aşamaları şunlardır :

Görüşerek bilgi edinme:
 Kendini tanıtır,
 Hasta/yaralının ismini öğrenir ve adıyla hitap eder,
 Hoşgörülü ve nazik davranarak güven sağlar,
 Hasta/yaralının endişelerini gidererek rahatlatır,
 Olayın mahiyeti, koşulları, kişisel özgeçmişleri, sonuç olarak ne yedikleri, kullanılan ilaçlar ve alerjinin varlığı sorularak öğrenilir.

Baştan aşağı kontrol:
 Bilinç düzeyi, anlama, algılama
 Solunum sayısı, ritmi, derinliği
 Nabız sayısı, ritmi, şiddeti
 Vücut veya cilt ısısı, nemi, rengi

Baş:

Saç, saçlı deri, baş ve yüzde yaralanma, morluk olup olmadığı, kulak yada burundan sıvı yada kan gelip gelmediği değerlendirilir, ağız içi kontrol edilir.

Boyun:

Ağrı, hassasiyet, şişlik, şekil bozukluğu araştırılır. Aksi ispat edilinceye kadar boyun zedelenmesi ihtimali göz ardı edilmemelidir.

Göğüs kafesi:

Saplanmış cisim, açık yara, şekil bozukluğu yada morarma olup olmadığı, hafif baskı ile ağrı oluşup oluşmadığı, kanama olup olmadığı değerlendirilmelidir. Göğüs kafesi genişlemesinin normal ve eşit olup olmadığı araştırılmalıdır. Göğüs muayenesinde eller arkaya kaydırılarak hasta/yaralının sırtı da kontrol edilmelidir.

Karın boşluğu:

Saplanmış cisim, açık yara, şekil bozukluğu, şişlik, morarma, ağrı yada duyarlılık olup olmadığı ve karnın yumuşaklığı değerlendirilmelidir. Eller bel tarafına kaydırılarak muayene edilmeli,ardından kalça kemiklerinde de aynı araştırma yapılarak kırık yada yara olup olmadığı araştırılmalıdır.

Kol ve bacaklar:

Kuvvet, his kaybı varlığı, ağrı, şişlik, şekil bozukluğu, işlev kaybı ve kırık olup olmadığı, nabız noktalarından nabız alınıp alınmadığı değerlendirilmelidir.İkinci değerlendirmeden sonra mevcut duruma göre yapılacak müdahale yöntemi seçilir.

Olay yerini değerlendirmenin amacı:
* Olay yerinde tekrar kaza olma riskini ortadan kaldırmak,
* Olay yerindeki hasta/yaralı sayısını ve türlerini
belirlemek.
* Olay yerinin hızlı bir şekilde değerlendirilmesinin ardından
yapılacak müdahaleler planlanır.

Olay yerinin değerlendirilmesinde yapılacaklar:

Herhangi bir olay yerinindeğerlendirilmesinde aşağıdakiler mutlaka yapılmalıdır:
 Kazaya uğrayan araç mümkünse yolun dışına ve güvenli bir alana alınmalı, kontağı kapatılmalı, el freni çekilmeli, araç LPG’li ise aracın
bagajında bulunan tüpün vanası kapatılmalıdır.
 Olay yeri yeterince görünebilir biçimde işaretlenmelidir.
Kaza noktasının önüne ve arkasına gelebilecek araç sürücülerini yavaşlatmak ve olası bir kaza tehlikesini önlemek için uyarı işaretleri yerleştirilmelidir. Bunun için üçgen reflektörler kullanılmalıdır.
 Olay yerinde hasta/yaralıya yapılacak yardımı güçleştirebilecek veya engelleyebilecek meraklı kişiler olay yerinden uzaklaştırılmalıdır.
 Olası patlama ve yangın riskini önlemek için olay yerinde sigara içilmemelidir.
 Gaz varlığı söz konusu ise oluşabilecek zehirlenmelerin önlenmesi için gerekli önlemler alınmalıdır.
 Ortam havalandırılmalıdır.
 Kıvılcım oluşturabilecek ışıklandırma veya çağrı araçlarının
kullanılmasına izin verilmemelidir.
 Hasta/yaralı yerinden oynatılmamalıdır.
 Hasta/yaralı hızla yaşam bulguları yönünden (ABC) değerlendirilmelidir.
 Hasta/yaralı kırık ve kanama yönünden değerlendirilmelidir.
 Hasta/yaralı sıcak tutulmalıdır.
 Hasta/yaralının bilinci kapalı ise ağızdan hiçbir şey verilmemelidir.
 Tıbbi yardım istenmelidir (112).
 Hasta/yaralının endişeleri giderilmeli, nazik ve hoşgörülü olmalıdır.
 Hasta/yaralının paniğe kapılmasını engellemek için yarasını görmesine izin verilmemelidir.
 Hasta/yaralı ve olay hakkındaki bilgiler kaydedilmelidir.
 Yardım ekibi gelene kadar olay yerinde kalınmalıdır.

GENEL
İLKYARDIM BİLGİLERİ:

İlkyardım nedir?
Kaza ve/veya yaşamı tehlikeye düşüren herhangi bir durumda, sağlık ekibinin yardımı sağlanıncaya kadar, hayatın kurtarılması ya da durumun kötüye gitmesini önleyebilmek amacıyla olay yerinde, tıbbi araç gereç aranmaksızın, mevcut araç ve gereçlerle yapılan ilaçsız uygulamalardır.

Acil tedavi nedir?
Acil tedavi ünitelerinde, hasta/yaralılara doktor ve sağlık ekibi tarafından yapılan tıbbi müdahalelerin toplamıdır.

İlkyardımcı kimdir?
İlkyardım tanımında belirtilen amaç doğrultusunda hasta/yaralıya tıbbi araç gereç aranmaksızın mevcut araç gereçlerle, ilaçsız uygulamaları yapan eğitim almış kişilerdir.

İlkyardım ve acil tedavi arasındaki fark nedir?
Acil tedavi bu konuda ehliyetli kişilerce gerekli donanımla yapılan müdahale olmasına karşın, ilkyardım bu konuda eğitim almış herkesin
olayın olduğu yerde bulabildiği malzemeleri kullanarak yaptığı hayat kurtarıcı müdahaledir.

İlkyardımın öncelikli amaçları nelerdir?
 Hayati tehlikeyi ortadan kaldırmak,
 Yaşamsal fonksiyonların sürdürülmesini sağlamak,
 Hasta/yaralının durumunun. kötüleşmesini önlemek,
 İyileşmeyi kolaylaştırmak.


İLKYARDIMIN TEMEL UYGULAMALARI NELERDİR?

İlkyardım temel uygulamaları Koruma, Bildirme, Kurtarma (KBK) olarak ifade edilir.

KORUMA:
Kaza sonuçlarının olası ağırlaşmasını önlemek için olay yerinin değerlendirilmesini kapsar. En önemli işlem olay yerinde oluşabilecek tehlikeleri belirleyerek güvenli bir çevre oluşturmaktır.
BİLDİRME:
Olay / kaza mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde telefon ve/veya diğer kişiler aracılığı ile gerekli yardım kuruluşlarına bildirilmelidir.
Türkiye'de ilkyardım gerektiren her durumda telefon iletişimleri, 112 acil telefon numarası üzerinden gerçekleştirilir.
KURTARMA (Müdahale):
Olay yerinde hasta / yaralılara müdahale hızlı ancak sakin bir şekilde yapılmalıdır.

112’nin aranması sırasında nelere dikkat edilmelidir?
 Sakin olunmalı yada sakin olan bir kişinin araması sağlanmalıdır.
 112 merkezi tarafından sorulan sorulara net/açık(yorumsuz) bir şekilde cevap verilmelidir;
 Kesin yer ve adres bilgileri verilirken, olayın olduğu yere yakın bir caddenin yada çok bilinen bir yerin adı verilmelidir,
 Kimin, hangi numaradan aradığı bildirilmelidir,
 Hasta/yaralı(lar)ın adı ve olayın tanımı yapılmalıdır,
 Hasta/yaralı sayısı ve durumu bildirilmelidir,
 Eğer herhangi bir ilkyardım uygulaması yapıldıysa nasıl bir yardım verildiği belirtilmelidir,
 112 hattında bilgi alan kişi, gerekli olan tüm bilgileri aldığını söyleyinceye kadar telefon kapatılmamalıdır.

İlkyardımcının müdahale ile ilgili yapması gerekenler nelerdir?
 Hasta / yaralıların durumunu değerlendirmek (ABC) ve öncelikli müdahale edilecekleri belirlemek(triaj).
 Hasta/yaralının korku ve endişelerini gidermek
 Hasta/yaralıya müdahalede yardımcı olacak kişileri organize etmek
 Hasta/yaralının durumunun ağırlaşmasını önlemek için kendi kişisel olanakları ile gerekli müdahalelerde bulunmak
 Kırıklara yerinde müdahale etmek
 Hasta/yaralıyı sıcak tutmak
 Hasta/yaralının yarasını görmesine izin vermemek
 Hasta/yaralıyı hareket ettirmeden müdahale yapmak
 Hasta/yaralının en uygun yöntemlerle en yakın sağlık kuruluşuna sevkini sağlamak (112)
(Ancak, ağır hasta/yaralı bir kişi hayati tehlikede olmadığı sürece asla yerinden kıpırdatılmamalıdır.)

İlkyardımcının özellikleri:Olay yeri genellikle insanların telaşlı ve heyecanlı oldukları ortamlardır. Bu durumda ilkyardımcı sakin ve kararlı bir şekilde olayın sorumluluğunu alarak gerekli müdahaleleri doğru olarak yapmalıdır. Bunun için bir ilkyardımcıda aşağıdaki özelliklerin olması gerekmektedir:
 İnsan vücudundaki sistemlerle ilgili temel bilgilere sahip olmak,
 Öncelikle kendi can güvenliğini korumak,
 Sakin, kendine güvenli ve pratik olmak,
 Eldeki olanakları değerlendirebilmek,
 Olayı anında ve doğru olarak haber vermek (112’yi aramak),
Varsa çevredeki kişileri organize edebilmek ve onlardan yararlanabilmek,
 İyi bir iletişim becerisine sahip olmak.

Hayat kurtarma zinciri nedir?
Hayat kurtarma zinciri 4 halkadan oluşur. Son iki halka ileri yaşam desteğine aittir ve ilkyardımcının görevi değildir:

1.Halka - Sağlık kuruluşuna haber verme
2.Halka - Olay yerinde yapılan Temel Yaşam Desteği
3.Halka - Ambulans ekiplerince yapılan müdahaleler
4.Halka - Hastane acil servisleridir.

İlkyardımın ABC'si nedir?
Bilinç kontrol edilmeli, bilinç kapalı ise aşağıdakiler
hızla değerlendirilmelidir:
A. Airway(hava yolu açıklığının değerlendirilmesi)
B. Breathing(solunumun değerlendirilmesi: Bak-Dinle-Hisset)
C. Circulation(dolaşımın sağlanması: Kalp masajının yapılması)